Đối với Hùng Vương, tôi có ba lần trở lại.

Lần đầu tiên là vào năm 1972. Tôi trở về dạy với tư cách là một giáo sư Pháp văn sau 11 năm xa cách. Bước chân tôi đi chầm chậm như tín đồ trở về Đất Thánh. Đây là ngôi trường mà tôi đă học suốt thời gian trung học, lúc ấy c̣n mang một cái tên làm chúng tôi rất tự hào: Lycée Yersin. Chúng tôi từng tự hào về nhiều thứ. Chúng tôi tự hào v́ được học trong một ngôi trường đẹp nhất Đông Nam Á. Chúng tôi tự hào v́ đó là một nhà trường mà toàn bộ Giáo Sư (kể cả hai người giáo sư Việt Văn) là người Pháp. Chúng tôi tự hào là những học sinh nói và viết tiếng Pháp đúng hơn tiếng Việt. Tôi về lại trường cũ với nhiều kỷ niệm thật đẹp. Ngôi trường vẫn như xưa, vẫn sạch sẽ, đẹp xinh như một viên ngọc. Nhưng giờ đây, các học sinh cuả tôi đă là những học sinh Việt Nam trong màu đồng phục vàng (mà như Nguyên đă nhắc: màu Hùng Vương), rất chín chắn trong sinh hoạt nhưng đồng thời rất trong sáng trong tâm hồn. Dú các em giỏi tiếng Pháp, và trong giờ học tôi không cần phải nói một chữ nào bằng tiếng Việt, th́ tâm hồn của các em là những tâm hồn thật Việt Nam. Qua đồng nghiệp và qua các em tôi biết rằng tôi đă có được nhiều kinh nghiệm từ Lycée Yersin, nhưng tôi chưa có kinh nghiệm ǵ về quê hương, về dân tộc, về tâm hồn Việt Nam. Những bài ca Hùng Vương, những giao tiếp trong t́nh thầy tṛ và bạn làm cho tôi nhận ra mộït chiều kích mới của con người Việt Nam trong tôi: tôi bỗng thấy hổ thẹn v́ cái tự hào 'ngu xuẩn' của một con người Việt Nam biết nói tiếng Pháp hay hơn tiếng Việt. Và lần đầu tiên trở về trường với tư cách là giáo sư th́ cũng là lần tôi về để học với đồng nghiệp, học với học tṛ tôi thế nào t́nh quê. Giờ này, ngồi nghĩ lại, bao nhiêu gương mặt hoc sinh cũ xuất hiện, đứa tỏ đứa mờ, nhưng vẫn ngân vang như tiếng hát của Thầy Phong, nghe ai oán nhưng ấm ḷng làm sao. Những năm tháng của Hùng Vương thật đẹp ấy chỉ kéo dài vẻn vẹn 3 năm. Lớp học sinh đầu tiên lớn lên và trưởng thành ở Hùng Vương cũng là lớp học sinh duy nhất. Hùng Vương đă trở thành dĩ văng. 

Lần thứ hai tôi trở về là vào năm 1995. Vài người bạn Pháp, từng học ở Yersin với tư cách là nội trú, muốn cùng tôi trở về trường cũ. Tôi bước vào ngôi trường từng giáo dục tôi hai lần, mà cứ như là đi vào một nơi ḿnh chưa bao giờ đặt chân đến. Các bạn trẻ trong ngôi trường ấy thật dễ mến, họ cho phép chúng tôi lên tận pḥng nội trú ngày xưa, nh́n lại từng ô cửa. Tôi đi theo mà ḷng nặng trĩu: Đây là pḥng anh Trác,đây là pḥng anh chị Tăng, phía sau này nhà các anh chị.... Tôi trở lại sân trường. Nh́n ngôi trường loan lỗ v́ chăm sóc không c̣n được như xưa. Tôi nh́n vườn hoa tiêu điều và thấy rằng một cái ǵ đă chết. Hồn Hùng Vương cũng đă chết rồi sao? Thú thật, sau những năm tháng vật đổi sao dới th́ niềm đau của tôi về một linh hồn đă chết không làm cho tôi ray rứt lắm. Lại một kỷ niệm mang đi chôn thế thôi. Tôi sẽ không bao giờ gặp lại Hùng Vương nữa.Thế nhưng tôi đă sai.

Tôi trở về Hùng Vương lần thứ ba năm 1998. Và lần này không phải là tại căn nhà đă trở nên xa lạ mà là về với linh hồn của Hùng Vương. Tôi gặp lại linh hồn ấy trong ngày Giổ tổ Hùng Vưong. Chừng 40 giáo viên và 80 học sinh Hùng Vương của thế hệ đầu tiên về gặp mặt. Các thầy cô giờ đă luống tuổi rồi. Nhưng các học sinh giờ đây đă trưởng thành. Họ bằng tuổi chúng tôi ngày chúng tôi là những người mang trọng trách giáo dục ở Hùng Vương. Những tâm t́nh nói lên, những kỷ niệm trở về, cái hiện tai sống động: tất cả chứng minh rằng hồn Hùng Vương c̣n sống. Tôi học được rằng cái làm nên một nhà trường không phải laø nhöơng vieân gạch đá, dù cho đẹp đến đâu, nhưng mà là những mối dây thân t́nh được thắt chặt một cách trong sáng và vô vị lợi. Và những điều tạo nên 'con người', bắt nguồn từ Hùng Vương, vẫn c̣n sống càng ngày càng mănh liệt. Cách đây 25 năm, nếu hỏi tôi mơ ǵ cho các em trong tương lai, hẳn là tôi sẽ khó biết phải trả lời thế nào. Nhưng giờ đây, tôi biết rằng ngày nào những em học sinh xưa kia c̣n sống, th́ hồn Hùng Vương vẫn c̣n đó. Không ai đem cân đo đong đếm mộït 'linh hồn' nhưng tôi biết rằng hồn ấy giờ đây đă tản ra khắp cùng thế giới.Và tôi yên tâm v́ lần trở về lần thứ ba đó.

Cách đây mấy hôm, đọc trên trang web, thấy rằng em Bắc ở Mỹ, em Bách ở Úc, em Nguyên ở Việt Nam góp sức nhau ghi hồn Hùng Vương trên giấy. Tôi xúc động nhiều, v́ tôi biết rằng những cảm nhận của ḿnh năm 1998 là một cảm nhận đúng. Tôi gởi bài này như một tiếng reo mừng để bao nhiêu thầy cô bạn bè Hùng Vương nói lên một câu với nhau, và cảm thấy rằng trong cuộc đời, khi đă sống những ngày chân t́nh, th́ những ngày ấy sống măi trong ḷng ḿnh. Viết cho nhau để làm ǵ? Không để làm ǵ cả. Trong thế giới mà mọi sự đều hướng về ích lợi và hiệu quả, th́ hầu hết chúng ta đă trở thành nô lệ cho cái có lợi. Và trang web Hùng Vương sẽ là một tiếng nói nhỏ để tạo nên, không chỉ ở Đàlạt hay Việt Nam, mà c̣n trên khắp thế giới, một không gian cho cái 't́nh cho không biếu không'. Thầy Thế viết lên mấy bài thơ hẳn là làm công việc 'cho không' đó. 

Hùng Vương của 25 năm về trước đă mất chăng? Không! Hùng Vương vẫn c̣n, dù ngôi nhà bằng đá gạch không c̣n công nhận ai trong chúng ta nữa.

 

Trần Duy Nhiên
9 August 99