T ngay con ngi bat au hien dien tren a cau, ho bo buoc phai tranh au khong ngng e song. Ho cung la mot sinh vat co oc sang tao khong ngt cai thien cac dung cu san co, thc an va sc chu ng. Dan dan,do nhng nhu cau t nhien ho song thanh oan the, bo lac, quoc gia, va nh c tai nhng vung tru phu. T giai oan nay, nhieu thanh pho a c tao lap trong bnh nguyen a trung hai, nhng mot so ln cac thanh pho b bo hoang sau o. Ngay nay, cac nah khao co ang co gang tm hieu s kien nay. Mot so ngi gi y cho rang cac bien oi ln lao ve thi tiet a la nguyen nhan chnh. Nhng co nhieu bang c ro ret cho thay nguyen nhan phat xuat t chnh cac th dan. Ho a pha huy s mau m cua at . Do o , ngay nay. Tai cai quoc gia tien tien eu co nhng phong trao bao ton thien nhien: at, nc, rng, khoang san,sinh vat.

Chu thuyet Roosevelt en Spokane hoi ch quoc te bao ve moi sinh

Nam 1910 tai Hoa Ky , Tong Thong Theodore Roosevelt ieu ma ngi ta goi la chu thuyet Roosevelt , theo o. Khoa hoc phai u tien van e bao ton thien nhien.

Gan ay nhat, thang 5-1974, tai Spokane, mot thanh pho nho hien hoa cua Hoa Ky, Mot hoi ch quoc te ky la c khai mac. Hoi  ch co chu e : bao ton moi sinh. Cac gian hang cua hoich eu treo nhng khau hieu khuyen khch bao ve moi sinh va thc hien nhh\ng buoi noi chuyen, chieu phim ve cac thanh qua mi nhat cua chng trnh nay. Chi tiet nay cho thay viec bao ton thien nhien a c da len hang quan trong trong nhng van e cua the ky.

Nhng muc tieu chnh cua van e co the ke nhu sau : bao ton at , bao ton cac chung loai, van e o nhiem, bao ton ve ep thien nhien, bao ve cac tnh di truyen cua cac chung loai.

1.      Bao ton at :

Co the noi at la nguon song chnh cua nhan loai. C nhn lai nhng nam han han trong qua kh, chung ta thay ngay tam quan trong cua at. Cuoc han han v ai nam 1930 tai mien trung tam Hoa Ky a giup cac nha lanh ao nc nay co mot quyet nh quan trong : giai quyet van e bao ton at mot cach ai qui mo, hieu qua va khoa hoc. To chc bao ton at cua Hoa Ky ra i. ieu ro rang la ngay nay Hoa Ky co so lng nong pham san xuat that doi dao va eu an. Khoa hoc c x dung at lc vao viec bao ve pham chat tot cua at nh nghien cu, phan loai at theo tnh chat tng loai , xem no thch hp vi loai phan bon nao....

Cac quoc gia khac nh Phap, Nhat cung a co nhieu ke hoach bao ve pham chat va tang cng  nang xuat cua at trong trot.

2.      Bao ton cac chung loai :

Trong nhng thap nien gan ay, nganh sinh vat hoc a phat trien manh me, keo theo viec bao ton cac sinh vat tren a cau. Theo nghanh nay, cac oan the la nhng thc the song, hoat ong theo nhng qui luat ro rang v the cac nah sinh vat hoc nghien cu i song cua tap oan o. Chung ta a xa thi ky nghi k, tan sat cac sinh vat chung quanh ma pah ket hp, phat trien chung loai, bien the gii thanh mot cong ong phong phu ve chung loai.

Nh vay chung ta co nhng muc ch chnh cua van e : bao ton i song cac chung loai, bao ton s phan phoi cua chung loai, nghien cu viec khai thac thien nhien cho co qui cu.

  1. Viec bao ton i song cac chung loai:

Trong vong mi chn nam gan ay, a co mot tram le bay loai ong vat hu nhu va gan mot tram loai chim b tuyet chung. o la cha ke cac loai ong vat va thc vat nho . Phan ln eu la cong trnh cua nhan loai.

Noi bac nhat la viec san ca voi e lay tht m 85% so ca voi b tan sat do hai nc Nhat va Nga. Nhieu ngi tren the gii a viet th yeu cau ong Tanakang ngng viec tan sat nay, nhng khong ket qua. ieu nay de hieu la Nhat Ban se phai nhap cang mot so ln tht hang nam. Do o van e bao ve cuoc song cac chung loai cung gap rac roi kho khan.

Ve viec bao ve cac giong chim, giong vat rat de b tuyet chung th kho hn. Phap, Hoa Lan, ngi ta a thiet lap nhng trai bao ton thien nhien, trong o i song va lng thc cua cac loai chim c bao am. Chung ta hay oc mot oan van ta canh vung Grand- Lourbois Phap: Mua xuan a qui tu nhieu loai chim ve ay : chim nhan ong, chim coc ga nc co nga va ca nhng loai chom san moi nh con dieu hau i an vao ban ngay con chim u vung ao ho i an vao ban em.....Lng thc that ay u : rau co mt non, tom, ca con, sau bo eu mi n e lam moi nuoi song hang tram giong chim u loai . ay la mot trong so t nhng thanh qua at c > nhng viec bao ton i song chung lloai, nh a noi tren, that ra rat kho khan. Cac loai sinh vat a tng b ngi don ep, hoac b van minh k thuat buoc phai ri xa cho c tru thch hp, se tr thanh hung d, khng e cho cac chuyen gia en gan. Hien nay phng phap c thc hien nhieu nhat cung theo tieu chuan cac trai bao ton tren. Moi khi biet mot chung loai ang gap nguy c tuyet chung, cac chuyen gia tm cach thiet lap nhng khu vc thch hp e tap trung chung loai o, tm cach bao ve s song cua giong nay.

  1. Viec phan phoi cac chung loai:

Mot cach tong quat, mot chung loai tr nen vng manh hn neu no banh trng manh. Viec phan phoi ri cac chung loai la ieu can thiet, e ngan nga mot cuoc xung ot ma thiet hai se ve pha chung loai yeu, nho be.

  1. Khai thac thien nhien mot cach co qui cu :

Moi khi kham pha c mot nguon li thien nhien, loai ngi thng khai thac mot cach may moc, coi nh nguon li o vo tan. Dan dan, cac nguon li nay eu can , khan hiem.

Loai ngi can co nhng phng phap khai thac khoa hoc e duy tr s hien hu cua cac nguon li. Co the lay trng hp anh ca Thai Bnh Dng lam th du . Thay v khai thac nguon li ln lao cua ai dng mot cach biet lap, ba quoc gia, Hoa Ky, Gia Na ai, Nhat Ban a ong y thoa hiep: Tren Thai Binh dng cac oan tau cua ba nc ch anh ca nhng vung be c nghien cu trc d nhien co nhieu ca va khong bao gi khai thac nhieu lan mot vung be.

3.      Bai toan o nhiem :

O nhiem la mot trong nhng van e ln nhat cua nhan loai hien tai. Cac hoa chat thai ra t hang trieu cong xng cac ni a bien moi sinh thanh nhng moi trng oc hai. Chang han : khong kh, bien ca. Ngi ta con tm thay cac chat thuy ngan trong tht cac loai ca.

Tren bnh dien quoc te , van e giai quyet nan o nhiem van con be tac. Nguyen nhan : o la hau qua cua mot co gang thieu suy xet, ke hoach, lien ket va ch do nhu cau cap bach thuc ay cua nhan loai. Theo y chung toi, loai ngi can hp nhat, phai gat bo tat ca moi hiem thu, tranh chap, song chung hoa bnh va lien ket bi mot chu thuyet duy nhat. c nh vay, bat c ieu g, du kho khan en au, cung se c giai quyet on thoa.

4.      Thien nhien ky thu :

Khong ai co the phu nhan mot cach minh bach vai tro quan trong cua thien nhien trong i song tinh than cua mnh. Ngi ban ng trung thanh nhat cua con ngi  van minh hien tai.

Thai o cua con ngi oi vi ve ep thien nhien : chung ta co the trch dan nhng oan van sau ay cua Sigurd F 0lson e biet c thai o o :

   Gan nh mot ban nang, con ngi tan tien tr ve vi nhng g con lai cua the gii nguyen thuy e kham pha ve ep thuan khiet cua nhng mien rng nui hoang s ....

     ........Bay gi nhng mien ay khong con la mot e doa oi voi cuoc song van minh, loai ngi bat au thng thc, hieu biet ve ep cua chung .... { Au carrefour du savoir}

Co the noi chnh cuoc song van minh vat chat a giup con ngi y thc c s can thiet cua canh ep, cay co, muong thu trong i song tinh than.

Anh va Hoa Ky la hai quoc gia au tien lu y en quyen li cua dan chung oi vi thien nhien. Vao nam 1925 , luat phap Anh quoc co qui nh nhng ieu khoan e bao ve qquyen thng thc canh ep cua dan chung. Nhng nha lanh ao thc te, khong ngoan cua Hoa Ky quyet nh m rong, khai thac nguon li tinh than cua thien nhien Hoa Ky vao luc bay gi, v ky nghe tien trien manh nen canh sac phong phu tng lam say me dan di c ngay nao cung khong con. Nhieu khu rng khai thac tr nen tieu  ieu, tr troi. Cac thanh pho th nha ca ua nhau moc len san sat, thieu han bong dang ti mat cua thien nhien. V the nhieu cong vien v ai c thiet lap nham phuc vu nhu cau tinh than cua dan Hoa Ky. Chung ta co the nhng cong vien ep noi tieng nh : Central park { Nu c } yosemite Park { California } Yellwork stationtone Park { Wyoming } ...tat ca eu hoan thanh trc nam 1875. Tren ay la nhng bc do dam, s khi cua con ngi van minh trong lanh vc bao ton ve ep thien nhien. Chung ta can phai lu y nhieu hn na ve van e nay.

5.      Bao ton s phong phu cua cac yeu to di truyen.

Viec bao ton thien nhien ang nghieng ve khoa hoc va tham my. Theo chieu tien hoa cua nhan loai, du muon du khong, chung ta phai chap nhan nhng hnh thai song khac. V the viec nghien cu cac yeu to di truyen, se giup chung ta nam vng c s tien hoa o, bao am cuoc song hanh phuc cua nhan loai. Mot s lien lac di truyen tnh bien mat trc khi c thay the trong cuoc tien hoa, se co anh hng en tai hai cua moi sinh cua nhan loai. Do o, viec bao ton cac yeu to di truyen la mot cong viec can yeu.

Cac nha sinh vat hoc luon luon tm hieu i song cac chung loai, ho can co u nhng chung loai can thiet cho cong trnh cua mnh. Neu mot chung loai bien mat, no se mang theo s that can c kham pha ma cac chuyen gia se khong bao gi tm lai c.

Khi nhan loai viet  lai lch s cua khoang thi gian nay, chac chan cong trnh bao ton thien nhien la mot van e noi bac nhat. Cong trnh nay a anh dau mot chuyen hng quan trong cua tr thc nhan loai.

Tuy nhien hien tai nhng muc tieu e ra van cha at c hoan toan. Vi mot nhp ieu tien trien nhanh chong, con ngi lam o nhiem moi sinh, chung ta lam o ue at, nc , kh tri, chung ta bien song ngoi thanh nhng ong cong d ban, bien rng nui thanh nhng vung tr troi, nhay nhua ......Mot cau hoi ln at ra cho toan the nhan loai : lam sao loai bo nhng can ba cua nen van minh hien tai ?

LE QUANG NGUYEN
   
                 10B

( Tai lieu tham khao : Au cnrrefour du savoir
                    Smithsonian institution )

DANH NGON :

* Hoc ma khong ngh th boi roi. Ngh ma khong hoc cang them hiem ngheo.
                                                              Khong T

* Cang hoc cang biet mnh con kem.
                                                        Sach Le Ky

                 Trang trc                       Trang ke